Đơn vị sự nghiệp công lập là gì? Đây là thuật ngữ quen thuộc trong lĩnh vực hành chính – sự nghiệp, gắn liền với các cơ quan, tổ chức do Nhà nước thành lập nhằm phục vụ nhu cầu công cộng và lợi ích xã hội. Các đơn vị này hoạt động trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế, văn hóa, khoa học… và được Nhà nước bảo đảm một phần hoặc toàn bộ kinh phí hoạt động. Bài viết dưới đây của AZTAX sẽ giúp bạn hiểu rõ khái niệm, đặc điểm, cơ chế tự chủ và quy định pháp lý liên quan đến đơn vị sự nghiệp công lập hiện nay.
1. Đơn vị sự nghiệp công lập là gì?
Theo khoản 1 Điều 9 Luật Viên chức 2010, đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức được thành lập bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền, tổ chức chính trị hoặc tổ chức chính trị – xã hội nhằm cung cấp các dịch vụ công và phục vụ hoạt động quản lý nhà nước. Các đơn vị này có tư cách pháp nhân và hoạt động theo quy định pháp luật hiện hành.
Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 3 Nghị định 120/2020/NĐ-CP cũng nêu rõ: Đơn vị sự nghiệp công lập ở nước ngoài là đơn vị trực thuộc bộ, cơ quan ngang bộ hoặc cơ quan thuộc Chính phủ, được thành lập hợp pháp, có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản riêng và đặt trụ sở ở nước ngoài.
2. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định
Theo quy định tại khoản 2 Điều 9 Luật Viên chức năm 2010, các đơn vị sự nghiệp công lập được chia thành hai nhóm chính dựa trên mức độ tự chủ như sau:
- Đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ: Là những đơn vị được Nhà nước trao quyền chủ động hoàn toàn trong việc thực hiện nhiệm vụ, quản lý tài chính, tổ chức bộ máy và nhân sự. Nhờ đó, các đơn vị này có thể linh hoạt trong hoạt động, nâng cao hiệu quả cung cấp dịch vụ công.
- Đơn vị sự nghiệp công lập chưa được giao quyền tự chủ hoàn toàn: Đây là nhóm đơn vị vẫn phụ thuộc một phần vào ngân sách và sự quản lý của cơ quan chủ quản, chưa có toàn quyền quyết định về tài chính, nhân sự và tổ chức.
Ngoài ra, căn cứ Điều 9 Nghị định 60/2021/NĐ-CP, các đơn vị sự nghiệp công lập còn được phân loại cụ thể hơn theo mức độ tự chủ tài chính, bao gồm:
- Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư.
- Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên.
- Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên.
- Đơn vị sự nghiệp công do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên – tức là những đơn vị có mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên dưới 10% hoặc không có nguồn thu sự nghiệp.
3. Mục đích xây dựng đơn vị sự nghiệp công lập
Theo Điều 10 Luật Viên chức năm 2010, việc xây dựng và phát triển đơn vị sự nghiệp công lập có mục đích chính là đảm bảo cung cấp các dịch vụ công thiết yếu cho người dân, đặc biệt ở những lĩnh vực mà khu vực tư nhân chưa thể đáp ứng.
Cụ thể:
- Nhà nước tập trung phát triển hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập trong các lĩnh vực quan trọng như y tế, giáo dục, khoa học… nhằm bảo đảm người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ công cơ bản.
- Chính phủ chỉ đạo quy hoạch, tổ chức và sắp xếp lại mạng lưới đơn vị sự nghiệp công lập theo hướng tinh gọn, hiệu quả, tránh lãng phí và ưu tiên tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực thiết yếu. Đặc biệt, không thành lập đơn vị sự nghiệp công lập chỉ nhằm mục tiêu kinh doanh hay thu lợi nhuận.
- Đẩy mạnh cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm, khuyến khích các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động độc lập, minh bạch, đồng thời tách bạch rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng điều hành của từng đơn vị.
- Xây dựng đội ngũ viên chức chất lượng cao, có đạo đức, năng lực và chuyên môn phù hợp. Nhà nước cũng có chính sách đãi ngộ, thu hút và trọng dụng nhân tài, qua đó nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công và chất lượng phục vụ nhân dân
4. Điều kiện thành lập, quy định về đơn vị sự nghiệp công lập
Việc thành lập đơn vị sự nghiệp công lập phải tuân thủ các điều kiện và quy định pháp lý cụ thể, đảm bảo phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội, cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước và khả năng cân đối ngân sách.
Theo quy định tại Điều 5 Nghị định 120/2020/NĐ-CP, việc thành lập đơn vị sự nghiệp công lập phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:
- Tuân thủ quy định pháp luật chuyên ngành: Đơn vị phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí, điều kiện thành lập theo quy định của lĩnh vực chuyên môn tương ứng.
- Xác định rõ mục tiêu và chức năng hoạt động: Cần làm rõ nhiệm vụ, vai trò của đơn vị trong việc cung cấp dịch vụ sự nghiệp công và phục vụ công tác quản lý nhà nước.
- Bảo đảm về nhân sự: Số lượng người làm việc tối thiểu là 15 người, ngoại trừ những đơn vị thực hiện các dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu.
- Phù hợp với quy hoạch phát triển: Việc thành lập phải nằm trong quy hoạch ngành quốc gia hoặc quy hoạch mạng lưới đơn vị sự nghiệp công lập đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt (nếu có).
- Có cơ sở vật chất và nguồn lực đảm bảo: Đơn vị phải có trụ sở làm việc hoặc đề án cấp đất xây dựng trụ sở được phê duyệt; đồng thời có đầy đủ trang thiết bị, nguồn nhân lực và kinh phí hoạt động theo quy định của pháp luật.
5. Quy định về cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập
Theo quy định, đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động theo cơ chế tự chủ, nghĩa là được trao quyền tự quyết và tự chịu trách nhiệm trong phạm vi cho phép về quản lý tài chính, sử dụng nguồn thu và chi tiêu, miễn sao không vượt quá khung quy định của Nhà nước.
5.1 Nguồn thu của đơn vị sự nghiệp công lập
Căn cứ Nghị định 60/2021/NĐ-CP, cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập được thực hiện theo hướng tách bạch nguồn thu, bao gồm:
- Thu từ hoạt động cung cấp dịch vụ sự nghiệp công: như giáo dục, y tế, nghiên cứu khoa học…
- Thu từ việc cho thuê tài sản công: được phép thực hiện theo quy định của pháp luật và phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt đề án cho thuê.
- Thu từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, liên doanh, liên kết: hợp tác với các tổ chức, cá nhân khác phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của đơn vị.
5.2 Các mức độ tự chủ tài chính
Theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP, cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập được chia thành 4 nhóm chính:
- Đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư – có khả năng tự trang trải toàn bộ chi phí hoạt động và đầu tư.
- Đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên – chỉ tự đảm bảo các khoản chi tiêu vận hành thường xuyên.
- Đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên – phần còn lại được ngân sách nhà nước hỗ trợ.
- Đơn vị do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên – các đơn vị có khả năng tự chủ tài chính thấp (dưới 10% hoặc không có nguồn thu sự nghiệp).
6. Nguyên tắc về việc thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập
Các nguyên tắc này được quy định tại Nghị định số 120/2020/NĐ-CP của Chính phủ, làm cơ sở để các cơ quan thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự và điều kiện pháp lý. Việc tuân thủ các nguyên tắc giúp bảo đảm tính minh bạch, hợp pháp, đồng thời thúc đẩy tự chủ và nâng cao hiệu quả hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập.
Theo quy định tại Điều 4 Nghị định 120/2020/NĐ-CP, việc hình thành, sắp xếp lại hoặc chấm dứt hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập phải tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Việc thành lập, tổ chức lại hoặc giải thể phải đảm bảo đúng điều kiện, trình tự, thủ tục và thẩm quyền theo quy định của Nghị định 120/2020/NĐ-CP. Trong trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định riêng, thì thực hiện theo quy định của pháp luật chuyên ngành.
- Một đơn vị sự nghiệp công lập có thể thực hiện nhiều loại dịch vụ sự nghiệp công cùng nhóm lĩnh vực, nhằm nâng cao hiệu quả phục vụ và tối ưu hóa nguồn lực.
- Khi thành lập mới đơn vị sự nghiệp công lập (bao gồm cả đơn vị trực thuộc một đơn vị sự nghiệp công lập khác), đơn vị đó phải tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư, trừ trường hợp đặc biệt được thành lập để cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu.
-
- Riêng đối với đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc đơn vị đã tự chủ hoàn toàn tài chính, khi thành lập mới – dù cung ứng dịch vụ thiết yếu – vẫn phải tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động và đầu tư.
- Trường hợp đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động kém hiệu quả, cơ quan có thẩm quyền phải tổ chức sắp xếp lại hoặc giải thể để đảm bảo sử dụng hiệu quả ngân sách và nhân sự.
- Việc tổ chức lại đơn vị không được làm tăng số lượng biên chế hưởng lương từ ngân sách nhà nước đã được phê duyệt; đồng thời phải tuân thủ quy định về số lượng cấp phó, tinh giản biên chế và cơ cấu tổ chức hợp lý.
7. Điểm khác nhau giữa đơn vị sự nghiệp công lập và ngoài công lập
Đơn vị sự nghiệp ngoài công lập và đơn vị sự nghiệp công lập có những điểm khác biệt như sau:
| Tiêu chí | Đơn vị sự nghiệp công lập | Đơn vị sự nghiệp ngoài công lập |
| Chủ thể thành lập | Do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập. | Do cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức xã hội hoặc liên kết với tổ chức nước ngoài thành lập. |
| Tư cách pháp nhân | Có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản riêng và hoạt động dưới sự quản lý của Nhà nước. | Có tư cách pháp nhân độc lập, con dấu, tài khoản riêng và hoạt động theo quy định của pháp luật dân sự. |
| Mô hình hoạt động | Hoạt động phục vụ lợi ích công cộng, hướng đến phi lợi nhuận. | Hoạt động theo mô hình doanh nghiệp, kết hợp mục tiêu xã hội và lợi nhuận. |
| Nguồn kinh phí hoạt động | Được Nhà nước cấp kinh phí toàn phần hoặc một phần tùy theo mức độ tự chủ. | Tự chủ hoàn toàn về tài chính, tự đầu tư, tự hạch toán thu – chi, không sử dụng ngân sách nhà nước. |
| Sở hữu tài sản | Tài sản thuộc quyền sở hữu Nhà nước và được Nhà nước giao quản lý, sử dụng. | Tài sản thuộc quyền sở hữu của cá nhân, doanh nghiệp hoặc tổ chức đầu tư. |
| Phạm vi lĩnh vực hoạt động | Thực hiện cung ứng dịch vụ sự nghiệp công thiết yếu như giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, khoa học,… | Hoạt động trong các lĩnh vực tương tự, nhưng mang tính xã hội hóa, phục vụ nhu cầu thị trường. |
| Ví dụ minh họa | Trường Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Chợ Rẫy, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. | Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, Trường Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH). |
| Mục tiêu phát triển | Bảo đảm phúc lợi xã hội, an sinh và phát triển bền vững, đặt lợi ích cộng đồng lên hàng đầu. | Nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng nhu cầu xã hội, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế. |
Tóm lại, đơn vị sự nghiệp công lập là gì không chỉ là câu hỏi về khái niệm pháp lý, mà còn là vấn đề quan trọng trong hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước. Đây là các tổ chức do Nhà nước thành lập nhằm cung cấp dịch vụ công thiết yếu trong các lĩnh vực như giáo dục, y tế, khoa học, văn hóa và xã hội. Các đơn vị này hoạt động vì mục tiêu phục vụ cộng đồng, đảm bảo an sinh xã hội, chứ không đặt nặng yếu tố lợi nhuận. Hãy theo dõi AZTAX để được cập nhật thêm nhiều kiến thức pháp lý, kế toán và thuế hữu ích – giúp bạn hiểu đúng, làm đúng và tối ưu hoạt động cho doanh nghiệp của mình!
